خودشناسی چیست

در مقاله‌ی خودشناسی چیست چشم‌اندازی از تعریف خودشناسی، فلسفه و فواید خودشناسی، هدف و راه‌های خودشناسی را ترسیم می‌کنیم.

با وب‌سایت توانمند شو همراه باشید.

خودشناسی چیست

خود چیست

پیش از اینکه به جواب پرسش «خودشناسی چیست» بپردازیم بهتر است بدانیم که «خود چیست» یا به عبارت بهتر «خود واقعی چیست».

به‌عنوان یک دورنما از کلِ موضوع، اصلی‌ترین تعریف «خود» شامل موارد زیر است:

  • به معنایِ خویش، خویشتن، وجود، ذات و نفس (معنای لغوی).
  • درک «خود» (Self) از بدو تولد در رابطه با «دیگری» (other).
  • موجودیت فردی یک شخص.
  • ویژگی‌های فردی یک شخص.
  • آگاه بودن فرد از موجودیت خود.
  • سرشت بنیادین انسان که در طول زمان به آگاهی او شکل می‌دهد.
  • منبع خودآگاهی شخص.
  • بخشی از موضوعی فلسفی تحت عنوان «فلسفه خود» که در قالب سؤالِ «فلسفه خودشناسی چیست» نیز مورد بررسی قرار می‌گیرد.

در منابع اسلامی، «خود»، تحت تأثیر نفس قرار دارد و نفْس به‌عنوان جهت دهنده‌ی «خود» در نظر گرفته می‌شود.

برخی نیز «خود» را همان «نفْس» با جمیع مراتب آن می‌دانند.

خودانگاره چیست

در پیوند با سؤال «خود چیست»، لازم است به موضوع خودانگاره (Self Concept) نیز اشاره کنیم:

به زبان ساده، خودانگاره تمامی خصوصیاتی است که خودمان را واجد آن می‌دانیم.

خودانگاره، توصیف ما در مورد رؤیاهایمان، خاطراتمان و نقش دیگرانی که در زندگی ما به هر نحوی حضور دارند است.

فرق «خود» (Self) و «من» (ego)

«ایگو» یا «من»، اصطلاحی مطرح شده در ساختاربندیِ ذهن توسط «فروید» است.

این ساختار بندیِ ذهن شامل سه قسمت است:

«نهاد»:Id شامل غرایز، رفتارهای ابتدایی و ناخودآگاه است.

«من»:Ego بخشی از ذهن است که شیوه‌های بروز هیجان ما به دنیای بیرون را کنترل می‌کند.

اَبَرمن:Superego بخشی از ذهن است که مقررات و قواعد فرهنگی را درونی می‌کند.

اجزای خودشناسی

(توضیح این سه مورد بحثی جداگانه است.)

در نظریات فروید اهمیتی به تفاوت بین «من» و «خود» داده نشده و فروید، عنصرِ «خود» را قسمتی جداگانه در ساختار ذهن محسوب نکرده است.

فرق «خود» و «من» در انتزاعی بودن مفهوم «من» نهفته است.

شخص مشاهده‌گر نمی‌تواند «من» را مستقلاً مشاهده کند.

«من» در کارکردهای تفکر و قضاوت، به‌نوعی نقش یک سازمان دهنده را ایفا می‌کند.

«من»، علاوه بر اینکه با ساختارهای روانیِ درونِ فرد ارتباط دارد در حال کنش با سایر افراد است.

«خود»، چند بُعدی و دارای ساختاری ایستا است که آموزه‌های بین فردی را در درون، بازنمایی می‌کند.

گاهی سه اصطلاح نهاد- من و اَبَرمن تحت عناوین: نهادخود و فراخود نیز تعریف می‌شوند که نباید ما را در مورد تفاوت «من» و «خود» که اساساً بحثی پسا فرویدی است دچار اشتباه کند.

تعریف خودشناسی چیست

نخستین نکته‌ای که شما همراهان گرامی وب‌سایت توانمند شو باید در نظر داشته باشید این است که پاسخ به سؤال خودشناسی چیست می‌تواند چندین جواب متفاوت داشته باشد؛ چون بحث خودشناسی در حوزه‌های مختلف، کاربردها و معانی متفاوتی دارد.

خودشناسی در عرفان و فلسفه

به‌طور مثال، خودشناسی در عرفان یا فلسفه رویکردی جدا با خودشناسی در روانشناسی دارد و «خود واقعی» در روانشناسی می‌تواند با «خود واقعی» در عرفان متفاوت باشد.

به‌طور کلی، انسان‌های زیادی با دیدگاه‌های متفاوت سعی کرده‌اند به تعریف خودشناسی (Self-knowledge) پرداخته و به سؤال خودشناسی چیست پاسخ دهند.

برخی از این دیدگاه‌ها چنین‌اند:

  • خودشناسی مذهبی شناختن انسان از این نظر است که او در درون خود، نیروهایی برای تکامل انسانی دارد. بحث خودشناسی و خداشناسی یکی از مباحث رایج در خودشناسی مذهبی است.
  • خودشناسی عرفانی به معنای آگاهی و عارف به نفس شدن برای رسیدن به حقیقت است.
  • خودشناسی در روانشناسی و رفتارشناسی به معنای شناخت انسان در مورد اخلاق، روحیات، ویژگی‌های شخصیتی و خطاهای شناختی خویش است.
  • خودشناسی به‌منظور انتقاد از خود و به‌عنوان مهارت انسان در بررسی فلسفه نیز علاقه‌مندان زیادی دارد.
  • خودشناسی از دیدگاه برخی مربیان و مشاوران سبک زندگی، جستجو و پیدا کردن بهترین و کامل‌ترین مسیر در زندگی برای هر شخص است.
  • گاهی خودشناسی و معنای زندگی در یک قالبْ مورد بررسی قرار می‌گیرد که طیِ آن هدف از خودشناسی، یافتن معنایی برای زندگی است.

فلسفه خودشناسی چیست

فلسفه خودشناسی چیست

به زبان ساده، فلسفه خودشناسی شناختن خود برای تواناییِ شناختن دیگران و شناختن جهان هستی است.

فلسفه، خودشناسی را علمی مانند سایر علوم انسانی نمی‌داند؛ بلکه آن را نوعی حکمت می‌داند.

فواید خودشناسی چیست

اجازه دهید در مورد فواید خودشناسی در ادامه‌ی مطلب قبلی، از فلسفه شروع کنیم.

وقتی که دغدغه‌ی فلسفه، شناخت فراگیر آدم و عالم باشد مشخص است که در مورد خودشناسی، نظر و هدفی خاص خواهد داشت.

فلسفه می‌خواهد بین دانش‌های مختلف بشری در مسیر خودآگاهی گفتگو برقرار کند؛ در نتیجه، از نظر فلسفه فایده‌ی خودشناسی رسیدن به دیدگاهی جامع‌تر نسبت به انسان و هستی است.

گروه‌بندی فواید خودشناسی: هم‌چنین از جنبه‌ی زندگی فردی و اجتماعی می‌توان فواید خودشناسی را در سه سطح گروه‌بندی کرد:

  1. افزایش قدرت درک و همدلی
  2. تقویت ارتباطات فردی و اجتماعی
  3. تقویت مهارت و قدرت راهبری.

ما پس از چند مقاله از این سلسله مقالات، بر روی این سه مورد، تمرکز خواهیم کرد.

هدف از خودشناسی چیست

همان طور که در قسمت خودشناسی چیست اشاره کردیم با توجه به دیدگاه‌های مختلف در تعریف خودشناسی اهداف خودشناسی نیز مختلف است.

  1. بیشتر مبلغان آیین‌ها و مذاهب، به‌نوعی برای تعالی و رستگاری بشر به بحث خودشناسی توجه کرده‌اند.
  2. بخشی از روانشناسی مدرن، هدف از خودشناسی را کشف علاقه‌ی درونی فرد می‌داند.

ساده‌سازیِ مفهوم فوق به معنای این است که امروزه گروهی، هدفِ خودشناسی را در حد کشف علایق واقعی افراد نیز تعریف می‌کنند.

  1. برخی هم خودشناسی را وسیله‌ای برای دیگر شناسی در نظر می‌گیرند و می‌خواهند از طریق خودشناسی در زمینه یا موردی خاص بر خود و دیگر انسان‌ها اثرگذار شوند.

راه‌های خودشناسی چیست

یک فرد از سه منبع قادر به شناخت خود است:

  1. دنیای فیزیکی
  2. دنیای اجتماعی
  3. دنیای روانی

دنیای فیزیکی

هر انسانی می‌تواند خودش را از لحاظ خصوصیات فیزیکی در سه زمینه‌ی زیر و موارد مرتبط با این سه مورد بشناسد:

  • وزن
  • قدرت
  • قد

البته حتی در مورد جسممان نیز هر سنجشی در مقایسه با سنجش جسم دیگران معنا پیدا می‌کند.

خودشناسی فیزیکی بسیار محدود است؛ مثلاً محدودیت‌های موجود در خودشناسی دنیای فیزیکی شامل مواردی مانند مهربانی، زیرکی و اخلاص است که هیچ‌یک قابل اندازه‌گیری نیست.

دنیای اجتماعی

به دلیل اینکه خودشناسی در بسیار موارد ذاتاً متأثر از مقایسه‌ی خود با دیگران است، انسان‌ها برای پاسخ به سؤال خودشناسی چیست تا حد زیادی به مفاهیم موجود در دنیای اجتماعی اطمینان می‌کنند.

در این میان دو موضوع اهمیت زیادی پیدا می‌کند:

  1. مقایسه‌ی اجتماعی: انسان‌ها خودشان را بیشتر با افرادی که آن‌ها را از خودشان بهتر می‌دانند و گاهی با افرادی که آن‌ها را کمی پایین‌تر از خودشان می‌دانند مقایسه می‌کنند.

نیاز انسان به اینکه خودش را خوب احساس کند در این مقایسه‌ها تأثیر می‌گذارد.

  1. انعکاس ارزش‌گذاری‌ها: با دیدن عکس‌العمل دیگران نسبت به خود، پدیده‌ی انعکاس ارزش‌گذاری در انسان اتفاق می‌افتد.

به دنبال ارزش‌گذاری دیگران، انسان سه مرحله را طی می‌کند:

  1. اینکه از نظر انسان‌های دیگر چطور دیده و تلقی شده را تصور می‌کند.
  2. در ادامه، نوع برداشت و ارزش‌گذاری همان انسان‌ها در مورد خودش را تصور می‌کند.
  3. به نسبت انطباق داشتن یا انطباق نداشتن تصورش از ارزش‌گذاری آن اشخاص با تصور و برداشتی که در مورد خودش دارد، احساسی خوب یا بد به او دست می‌دهد.

طبق نظر پروفسور «جان کینج» (John Kinch) وقتی ارزیابی واقعی دیگران و درک شخص از ارزیابی دیگران در مورد فرد روی می‌دهد، فرد مذکور خود را بر اساس درکی که از ارزیابی‌های دیگران داشته تصویرسازی کرده و به‌اصطلاح می‌شناسد.

دنیای روانی

خودشناسی در دنیای روانی از طریق سه منبع اتفاق می‌افتد:

  1. درون نگری (درون‌گرایی)

درون نگری مستلزم نگاه ما به دنیای درونمان و بررسی افکار، احساسات و نگرش‌هایمان است.

این کار، گاهی می‌تواند به خودشناسی معناداری منجر شود.

با این همه ایرادی که به درون نگری گرفته می‌شود امکان دقیق نبودن آن به خاطر اتکای شخص به تئوری‌های توضیحی در مورد خود و جهان است.

هنوز در دنیا بحث بر سر اینکه آیا درون نگری همیشه می‌تواند موجب خودشناسی شود یا نه ادامه دارد.

  1. فرآیندهای درکِ از خود

خودشناسی و رفتارشناسی

این مورد متکی به تحقیقات «ویلسون» (Wilson) است مبنی بر اینکه انسان‌ها همیشه متوجه نیستند که چرا دقیقاً فلان نوع احساس را دارند.

او مفصلاً عوامل این حالت را برشمرده و توضیح داده است.

فرق این حالت از خودشناسی با حالت درون نگری این است که در درون نگری ما مستقیماً به رفتارهای خود می‌نگریم ولی در فرآیندهای درکِ از خود، این کار را غیرمستقیم انجام می‌دهیم.

۳٫اسناد و منابعِ علّی (علت)

این حالت از خودشناسی بخصوص در رابطه با اتفاقات بد یا خوب، منبع مهمی برای درک انسان از خویشتن است.

در این حالت، انسان رفتار دیگران را به یک علت خاص ربط داده و خود را بنا بر آن می‌شناسد.

مثال: وقتی که اشخاص نمی‌خواهند با من وقت بگذرانند استنباط می‌کنم که شخص کسل کننده‌ای هستم.

در مقاله‌ی خودشناسی چیست تلاش ما ترسیم چشم‌اندازی از عناوین اصلی و رسمی بحث خودشناسی بود.

در مقالات بعدی به‌تدریج از مباحث تئوریک به بحث پیشرفت فردی در خودشناسی و راه‌های کاربردی‌تر خودشناسی خواهیم رسید.

 

منابع مورد استفاده (ترجمه و تألیف):

منبع شماره یک

منبع شماره دو

منبع شماره سه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *